To, co ląduje w paszczy pająka, w dużej mierze wynika z jednego elementu: strategii polowania. Od tego, czy gatunek buduje sieć, skacze na ofiarę, czy czai się w ziemnej norze, zależy nie tylko rodzaj zjadanych zwierząt, ale też częstotliwość posiłków, sposób trawienia i… szanse przetrwania całej populacji. Zrozumienie diety pająków pozwala lepiej ocenić ich rolę w domu, ogrodzie i ekosystemie – w praktyce pokazuje, czy dany pająk jest sprzymierzeńcem w walce z komarami, szkodnikami roślin, a nawet innymi pająkami.
Podstawowa dieta pająków – co zwykle ląduje w sieci
U większości gatunków podstawa to małe stawonogi. Najczęściej zjadane są:
- muchy, komary, muszki owocówki
- mszyce i inne drobne owady roślinożerne
- mrówki, chrząszcze, pluskwiaki
- inne pająki (szczególnie u gatunków terytorialnych)
Pająki są bezwzględnymi drapieżnikami – nie przechodzą na „dietę roślinną”, nie zbierają nasion ani nie żywią się nektarem (z bardzo nielicznymi wyjątkami, o których niżej). Cała ich anatomia – od oczu, przez aparat gębowy, po gruczoły jadowe – jest przystosowana do unieruchamiania i trawienia zwierzęcej ofiary.
Ciekawym aspektem jest rozmiar zdobyczy. Małe gatunki, np. typowe pająki domowe, częściej polują na drobne, lekkie owady. Większe, jak ptaszniki, sięgają po znacznie większe ofiary: szarańcze, karaczany, a czasem nawet małe kręgowce.
Pająk w typowym ogrodzie potrafi zredukować liczebność niektórych owadów nawet o kilkadziesiąt procent, działając jak cichy, naturalny „odkurzacz” na komary, mszyce i ćmy.
Pająk a rodzaj polowania – sieciarze, skakuny i łowcy z zasadzki
Rodzaj diety silnie wiąże się z taktyką łowiecką. Nie wszystkie pająki budują sieci, a te, które z nich rezygnują, często polują na inne ofiary i w inny sposób je zjadają.
Pająki sieciowe – selekcja „na cierpliwość”
Gatunki budujące sieci (np. krzyżaki) polegają na pasywnym łowieniu. Ofiara wpada w lepką sieć, a pająk decyduje, co się opłaca zjeść. Zwykle ignoruje bardzo małe owady, które przyniosłyby więcej strat energii przy opracowaniu niż korzyści z trawienia.
Najczęściej w sieciach lądują:
- owady latające (komary, muchy, ćmy)
- drobne błonkówki (osy, pszczoły – choć to raczej „przy okazji” niż preferencja)
- przelatujące mszyce i drobne chrząszcze
Pająki sieciowe często magazynują jedzenie. Owijają ofiarę nićmi jedwabiu, częściowo ją trawią, a następnie zostawiają przyklejoną w sieci jako „konserwę” na później. To wygodne rozwiązanie, gdy trafia się okres obfitości, ale kolejne dni są już znacznie uboższe w owady.
Pająki skaczące – aktywni łowcy wzrokowcy
Skakuny (rodzina Salticidae) nie budują klasycznych sieci łownych. To aktywni łowcy o świetnym wzroku, którzy podkradają się do ofiary, a potem skaczą na nią z zaskoczenia. Z tego powodu chętniej wybierają owady poruszające się powoli po powierzchniach: muchy, małe pająki, larwy.
Wbrew rozmiarom, potrafią rzucić się na zdobycz podobnej wielkości, a nawet nieco większą. Ich dieta bywa bardziej zróżnicowana niż u sieciarzy, bo mogą selektywnie „polować” na to, co akurat dostępne w danym mikrośrodowisku: parapecie, korze drzewa czy doniczce z kwiatami.
Łowcy z zasadzki – bez sieci, za to z szybkim atakiem
W tej grupie znajdują się m.in. pająki biegające (np. pogońcowate) oraz te, które czają się w kwiatach czy przy ziemi. Ich dieta często obejmuje owady naziemne: chrząszcze, mrówki, karaczany, ale też przypadkowe ofiary, które znajdą się w zasięgu ataku.
Niektóre z nich wyspecjalizowały się w konkretnych typach ofiar. Przykład to pająki kwiatowe (z rodziny ukośnikowatych), często atakujące owady zapylające odwiedzające kwiat – pszczoły, trzmiele, muchówki. To z kolei wpływa na cały lokalny ekosystem zapylania.
Jak pająki jedzą – płynny obiad zamiast gryzienia kawałków
Pająk nie odgryza kęsów jak ssak. Jego aparat gębowy jest przystosowany do ssania płynów. Dlatego sposób jedzenia wygląda zupełnie inaczej, niż podpowiada intuicja.
Po unieruchomieniu ofiary (jadem, nićmi lub obiema metodami) pająk:
- wstrzykuje enzymy trawienne do wnętrza ciała zdobyczy,
- czeka, aż tkanki rozpuszczą się w częściowo płynną masę,
- wysysa strawione wnętrze, zostawiając chitynowy „pancerzyk”.
Taki sposób żywienia nazywa się trawieniem zewnętrznym. Dzięki niemu pająk może zjeść zdobycz większą od własnego odwłoka, bo nie musi „pomieścić” jej fizycznie w jamie gębowej – wystarczy dostęp do płynnego wnętrza.
U większych gatunków (np. ptaszników) przód ciała ofiary bywa też mechanicznie rozdrabniany szczękoczułkami, ale zawsze kończy się na zasysaniu papki, a nie przeżuwaniu twardych fragmentów.
Ile jedzą pająki i jak długo wytrzymują bez posiłku
Wbrew obiegowym opiniom, większość pająków nie je codziennie. Dla wielu gatunków kilka większych ofiar tygodniowo to zupełnie wystarczający „budżet energetyczny”.
Tempo jedzenia zależy od:
- wielkości gatunku (większe osobniki jedzą rzadziej, ale więcej na raz),
- temperatury otoczenia (w chłodzie metabolizm zwalnia),
- fazy życia (młode, rosnące pająki jedzą znacznie częściej).
Niektóre gatunki potrafią po obfitym posiłku pościć nawet kilka tygodni, a duże ptaszniki – w sprzyjających warunkach – znoszą brak pokarmu przez kilka miesięcy. W naturze jest to konieczne przystosowanie do okresów niedoboru owadów, np. w porze deszczowej, zimnej czy podczas gradacji drapieżników.
Dorosły pająk domowy, który kilka dni siedzi nieruchomo w kącie pokoju, zwykle nie „umiera z głodu” – często po prostu trawi obfitą zdobycz z poprzednich dni, oszczędzając energię i czekając na kolejną okazję.
Duże pająki a kręgowce – gdzie leży granica
Dla większości kojarzonych z domem i ogrodem pająków granica wielkości ofiary kończy się na owadach. Jednak w tropikach żyją gatunki, które potrafią upolować małe kręgowce.
Największe ptaszniki mogą zjadać:
- małe jaszczurki i węże,
- pisklęta ptaków,
- niewielkie żaby,
- gryzonie rozmiaru myszy.
Nie jest to jednak codzienne menu, raczej okazjonalne, bardzo kaloryczne „bonusy”. Podstawą diety pozostają owady i inne stawonogi – łatwiejsze do upolowania, liczniejsze i mniej ryzykowne (mała mysz też potrafi gryźć).
Warto podkreślić, że w europejskich warunkach, w tym w Polsce, pająki nie stanowią realnego zagrożenia dla kręgowców domowych. Kot, pies czy człowiek są poza zasięgiem ich możliwości łowieckich, a większe zwierzę zwykle jest dla pająka raczej zagrożeniem niż potencjalnym posiłkiem.
Wyjątki od reguły – pająki wszystkożerne i „roślinożerne”
Choć pająki są z definicji drapieżnikami, nauka zna kilka ciekawych odstępstw od typowego menu. U części gatunków zaobserwowano użycie pokarmu roślinnego jako uzupełnienia diety.
Może to być:
- ssanie soków roślinnych z uszkodzonych tkanek,
- zjadanie pyłku lub nektaru, gdy jest łatwo dostępny,
- korzystanie z miodu spadziowego i wydzielin owadów (np. mszyc).
Takie zachowania nie czynią z pająków prawdziwych „wegetarian”, raczej pokazują ich elastyczność pokarmową. Gdy brakuje klasycznych ofiar, lepsze jest jakiekolwiek źródło energii niż głodówka.
Spotyka się też pająki, które regularnie kradną pokarm innym pająkom – wchodzą w cudzą sieć, zjadają zapasy i uciekają. Z punktu widzenia diety nadal mowa o mięsie, ale strategia zdobycia pożywienia bardziej przypomina zachowania pasożytnicze niż polowanie.
Rola pająków w ekosystemie i w domu – co „zjadają” dla nas
Patrząc na dietę pająków z szerszej perspektywy, łatwiej docenić ich obecność. Zjadając ogromne ilości owadów, działają jak naturalny regulator populacji. W wielu ekosystemach odpowiadają za ograniczenie liczebności szkodników roślin uprawnych czy owadów przenoszących choroby.
W domu część nieproszonych gości – komary, muchy, mole spożywcze czy rybiki cukrowe – kończy właśnie w sieciach lub w szczękoczułkach pająków. Dlatego wielu ogrodników i właścicieli domów traktuje je jako sprzymierzeńców, a nie „brzydkie robaki do rozgniecenia kapciem”.
Szacuje się, że pająki na całym świecie zjadają rocznie nawet ponad 400 milionów ton owadów, co stawia je w jednym rzędzie z największymi drapieżnikami lądowymi pod względem „masy” zjadanej zdobyczy.
Podsumowanie – dieta pająków w praktyce
Dieta pająków nie jest przypadkowa. Wynika bezpośrednio z ich strategii polowania, budowy ciała i miejsca życia. Większość gatunków żywi się głównie owadami i innymi stawonogami, trawiąc je na zewnątrz ciała i wysysając powstałą papkę. Niektóre, zwłaszcza duże gatunki tropikalne, okazjonalnie sięgają po małe kręgowce, a inne potrafią uzupełniać dietę fragmentami pokarmu roślinnego.
Z praktycznego punktu widzenia obecność pająków w domu czy ogrodzie oznacza zwykle mniej natrętnych i szkodliwych owadów. Zrozumienie tego, co i jak jedzą, ułatwia spojrzenie na nie nie jak na intruzów, ale jak na cichych sprzymierzeńców, którzy wykonują za ludzi sporą część „brudnej roboty” w kontroli owadów.